İzmir İlçelerinin Eski İsimleri: 30 İlçenin Tarihî Adları

İzmir’in bugünkü 30 ilçesinin geçmişinde Phokaia, Pergamon, Birunabad, Seydiköy, Nif, Cumaovası, Ayasuluk, Balyambolu, Keles ve Kordelya gibi çok sayıda tarihî yer adıyla karşılaşılıyor. Ancak İstanbul’da olduğu gibi İzmir’de de her ilçenin geçmişi için tek bir “eski adı şuydu” cevabı vermek doğru değil. Bazı ilçelerin adı gerçekten değiştirilirken, bazı ilçelerin sınırları içinde bulunan antik kentlerin isimleri zaman zaman yanlış biçimde bugünkü ilçenin eski adı gibi aktarılıyor. Bu nedenle İzmir’in eski ilçe isimlerini incelerken gerçek ad değişiklikleri ile tarihî ve antik yerleşimleri birbirinden ayırmak gerekiyor.

İzmir’in Eski Adı Nedir?

İlçelere geçmeden önce İzmir kentinin kendi tarihî adını ayırmak gerekiyor. İzmir’in en bilinen antik adı Smyrna’dır. Eski Smyrna yerleşimi günümüzde Bayraklı’daki Tepekule çevresinde bulunurken, daha sonraki Smyrna kenti Kadifekale ve çevresinde gelişti.

Bu nedenle Smyrna’yı doğrudan Bayraklı veya Konak ilçesinin eski adı olarak göstermek doğru değildir. Smyrna, tarihsel İzmir kentinin adıdır ve bugünkü idari ilçe sınırlarından çok daha eski bir coğrafi ve tarihî kavramı ifade eder.

İzmir’in 30 İlçesinin Eski İsimleri

• Aliağa: Aliağa’nın başka bir eski ilçe adı bulunduğuna ilişkin güçlü bir kayıt yoktur. Yerleşim adını bölgede büyük bir çiftlik kuran Ali Ağa’dan aldı. Aliağa sınırlarındaki Kyme ve Myrina ise ayrı antik kentlerdir ve Aliağa’nın eski adı değildir.
• Balçova: Yerleşimin eski adı Ayesefit olarak aktarılır. Daha sonra Balçık Havi ve Balçık Ova biçimlerinin kullanıldığı, bu adın zamanla Balçova’ya dönüştüğü belirtilir.
• Bayındır: Bayındır’ın günümüzdeki adı oldukça eskiye uzanır. Bölgeye yerleşen Bayındır Türkmen Boyu’nun adıyla yeni bir yerleşim oluşturulduğu bilinir. İlçe merkezinin tamamını karşılayan kesin bir önceki isim zinciri bulunmuyor.
• Bayraklı: Bayraklı’nın tamamının eski adı Smyrna değildir. Eski Smyrna, bugünkü Bayraklı sınırlarında Tepekule’de bulunan antik yerleşimdir. Bayraklı adı ise Osmanlı dönemine ilişkin farklı rivayetlerle açıklanır.
• Bergama: Bergama’nın tarihî isimleri arasında Parg-a-uma ve Pergamon öne çıkar. Antik kaynaklarda Pergamon olarak geçen ad zamanla Bergama biçimine dönüştü.
• Beydağ: İlçenin bilinen eski adları arasında Palaiapolis ve bunun farklı yazılışları bulunur. İsim zamanla Balyambolu biçimine dönüştü. Balyambolu adı 1926 yılında Beydağ olarak değiştirildi.
• Bornova: Bornova’nın en bilinen eski adı Birun-u Abad veya Birunabad’dır. İsmin Burunova biçiminden dönüşmüş olabileceğine ilişkin görüşler de bulunur.
• Buca: Buca adının kökeni kesin değildir. Tarihî anlatılarda Kohi, Gonia ve Bugia biçimlerinden Buca’ya uzanan bir değişim önerilir. Batılı kaynaklarda Boudja ve Budjia gibi farklı yazılışlara da rastlanır.
• Çeşme: Çeşme’nin doğrudan farklı bir eski şehir adı bulunduğuna ilişkin kesin bir zincir yoktur. İlçe adını bölgedeki bol kaynak suları ve çeşmelerden aldı. Erythrai ise Çeşme’nin eski adı değil, günümüzde Ildırı çevresinde bulunan ayrı bir antik kenttir.
• Çiğli: Çiğli’nin belgelenmiş farklı bir eski ilçe adı bulunmuyor. Adın bölgenin geçmişte bataklık ve sazlık olması, denize yakın alanlarda yoğun çiğ görülmesiyle ilişkilendirildiği aktarılır.
• Dikili: Dikili’nin kesin olarak belgelenmiş başka bir eski adı bulunmuyor. Adın zeytin dikilen alanlar için kullanılan “dikmelik” sözcüğünden geldiği yönünde bir görüş vardır. Atarneus ise Dikili çevresindeki antik yerleşimlerden biridir, ilçenin eski adı değildir.
• Foça: Foça’nın antik adı Phokaia’dır. İyonya’nın önemli liman kentlerinden olan Phokaia’nın adı zaman içerisinde Foça biçimine dönüştü.
• Gaziemir: Gaziemir’in en bilinen eski adı Seydiköy’dür. Tarihî Seydiköy üzerinde gelişen yerleşimde Gaziemir adı zamanla resmî kullanıma yerleşti.
• Güzelbahçe: İlçenin geçmişindeki en belirgin ad zincirlerinden biri burada görülür. Kilizman adı Cumhuriyet döneminde Kızılbahçe olarak değiştirildi. Kızılbahçe ise 1957’de Güzelbahçe adını aldı.
• Karabağlar: Bugünkü Karabağlar ilçesinin tamamının tek bir eski adı yoktur. İlçe 2008’de Konak’tan ayrılan mahallelerle oluşturuldu. Karabağlar adı ise geçmişte Emrez, Aktepe ve çevresindeki geniş kara üzüm bağlarıyla ilişkilidir.
• Karaburun: Karaburun için Capo Calaberno adından günümüzdeki isme geçildiği yönünde bir görüş bulunur ancak bu kesinleşmiş bir ad değişikliği değildir. Karaburun adının kayalıkların rengi ve eski yön adlandırmalarıyla bağlantılı olduğuna ilişkin başka görüşler de vardır.
• Karşıyaka: Karşıyaka’nın tarihî adları arasında Kordelya veya Cordelio sıkça anılır. Ancak Kordelya ile bugünkü Karşıyaka arasındaki tarihsel bağlantının kesinliği tartışmalıdır. Bu nedenle Kordelya’yı tartışmasız resmî eski ad olarak göstermek yerine tarihî bir adlandırma olarak değerlendirmek daha doğrudur.
• Kemalpaşa: Kemalpaşa’nın tarihî adları arasında Nymphaion ve Nif bulunur. Yerleşim uzun süre Nif adıyla bilindi. Mustafa Kemal Atatürk’ün 8 Eylül 1922’de burada konaklamasının ardından Cumhuriyet döneminde Kemalpaşa adı benimsendi.
• Kınık: Kınık’ın adı Oğuzların Bozok kolundaki Kınık boyundan gelir ve uzun süredir kullanılmaktadır. Gambreion adlı antik yerleşimin bölgede bulunduğu düşünülse de bu adı doğrudan Kınık’ın eski adı olarak göstermek doğru değildir.
• Kiraz: Kiraz yöresi farklı dönemlerde Klaos veya Kleos, Kilas, Kilos, Koloe ve Keles gibi isimlerle anıldı. Osmanlı dönemindeki Keles adı Cumhuriyet döneminde değiştirildi ve 1948’de ilçe oluşturulurken Kiraz adı benimsendi.
• Konak: Bugünkü Konak ilçesinin tek bir eski adı bulunmuyor. İlçe tarihî İzmir kent merkezini, Kemeraltı’nı, Agora’yı ve Kadifekale çevresini kapsıyor. Smyrna tarihî İzmir kentinin adı olduğundan “Konak’ın eski adı Smyrna” demek doğru değildir.
• Menderes: Menderes’in eski adı Cumaovası’dır. Bölgenin daha eski kayıtlarda Cem Ovası olarak da anıldığı belirtilir. Cumaovası adı 1988 yılında Menderes olarak değiştirildi.
• Menemen: Menemen adının kökeni kesin olarak bilinmiyor. Eumen, “men men” ve Bizans döneminde kullanıldığı ileri sürülen Maino-Menau gibi farklı açıklamalar bulunuyor. Bunların herhangi birini kesin eski ilçe adı olarak vermek doğru değildir.
• Narlıdere: Narlıdere’nin tamamının eski adı Yukarıköy değildir. Yukarıköy, bugünkü Narlı Mahallesi çevresinde ilçenin ilk yerleşim çekirdeğidir. Eski tapu kayıtlarında Tozluyurt adına da rastlanırken Narlıdere adı 19. yüzyılın sonlarında belgelerde görülmektedir.
• Ödemiş: Tarihî kayıtlarda yerleşim adının Otamış ve Ötemiş gibi biçimlerine rastlanır. Zaman içerisinde bugünkü Ödemiş söyleyişi yerleşti. İlçe sınırlarındaki Hypaipa ise ayrı bir antik kenttir.
• Seferihisar: Seferihisar adının Tysaferin veya Tysaferinopolis adından geliştiğine ilişkin tarihî anlatı bulunur. Anadolu’nun Türkleşmesi sırasında adına “hisar” eklenerek Tysaferinhisar biçiminin kullanıldığı ve ismin zamanla Seferihisar’a dönüştüğü aktarılır. Teos ise Sığacık yakınındaki ayrı bir antik kenttir.
• Selçuk: Modern Selçuk yerleşiminin en önemli eski adı Ayasuluk’tur. Ayasuluk, Aydınoğulları döneminde de önemli bir merkezdi ve Cumhuriyet’in kuruluşundan sonra Selçuk adını aldı. Efes veya Ephesos ise tarih boyunca farklı yerlere taşınan antik kentin adıdır.
• Tire: Tire ve çevresindeki tarihî adlar arasında Thyeira, Tyrra, Thira ve benzeri biçimler bulunur. Antik Lydia kenti Tyrra’nın bugünkü Tire ile bağlantılı olduğu görüşü vardır. Bu nedenle bu isimler tarihî karşılıklar olarak kullanılabilir ancak tek bir kesin ad değişikliği zinciri oluşturmak zordur.
• Torbalı: Torbalı sınırları içinde Metropolis Antik Kenti bulunur. Bazı yerel anlatılarda Torbalı adının Metropolis, Triyanna veya Tripolis gibi eski adlarla ilişkilendirildiği görülür ancak Metropolis’i doğrudan “Torbalı’nın eski adı” olarak göstermek doğru değildir.
• Urla: Urla adının Vurla, Urli ve benzeri tarihî biçimlerle bağlantılı olduğuna ilişkin farklı görüşler vardır. Klazomenai ise Urla sınırlarındaki önemli bir antik İyon kentidir fakat Urla ilçesinin eski adı değildir.

Eski Adı En Net Bilinen İzmir İlçeleri Hangileri?

İzmir’de tarihî belgeler ve resmî yerel tarih kaynakları açısından eski adı ile bugünkü adı arasında en açık bağlantı kurulabilen ilçeler arasında Balçova, Bergama, Beydağ, Bornova, Foça, Gaziemir, Güzelbahçe, Kemalpaşa, Kiraz, Menderes ve Selçuk öne çıkıyor.

• Ayesefit / Balçık Ova → Balçova
• Pergamon → Bergama
• Palaiapolis / Balyambolu → Beydağ
• Birun-u Abad / Birunabad → Bornova
• Phokaia → Foça
• Seydiköy → Gaziemir
• Kilizman → Kızılbahçe → Güzelbahçe
• Nymphaion / Nif → Kemalpaşa
• Keles → Kiraz
• Cumaovası → Menderes
• Ayasuluk → Selçuk

Gaziemir’in Eski Adı Nedir?

Gaziemir’in eski adı Seydiköy’dür. Yerleşimin tarihi Aydınoğulları dönemine kadar uzanır ve Seydiköy adı yüzyıllarca kullanılmıştır.

Gaziemir adı ise Aydınoğlu Gazi Umur Bey ile ilişkilendirilir. Zamanla Gazi Umur ifadesinin değişerek Gaziemir biçimine geldiği aktarılır.

Kemalpaşa’nın Eski Adı Nedir?

Kemalpaşa’nın eski adı Nif’tir. Daha eski dönemlerde ise Nymphaion adıyla anılmıştır.

Nymphaion adı bölgenin zengin su kaynakları ve doğasıyla ilişkilendirilir. Yerleşim Türk döneminde Nif olarak anılmaya devam etti.

Mustafa Kemal Atatürk’ün 8 Eylül 1922’de burada konaklamasının ardından ilçe Cumhuriyet döneminde Kemalpaşa adını aldı.

Menderes’in Eski Adı Nedir?

Menderes’in eski adı Cumaovası’dır. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü kayıtlarında daha eski dönemde Cem Ovası biçiminin de kullanıldığı belirtilir.

1988 yılında Cumaovası Havaalanı’nın adı Adnan Menderes Havalimanı olarak değiştirilirken Cumaovası yerleşiminin adı da Menderes olarak değiştirildi.

Selçuk’un Eski Adı Efes mi, Ayasuluk mu?

Selçuk için en doğru kısa cevap Ayasuluk’tur.

Efes, bugünkü Selçuk sınırları içinde yer alan ve tarih boyunca farklı noktalara taşınmış büyük antik kentin adıdır. Orta Çağ’da yerleşim yeniden Ayasuluk Tepesi çevresinde yoğunlaştı ve Ayasuluk Aydınoğulları döneminde önemli bir merkez haline geldi.

Ayasuluk adı Cumhuriyet’in kuruluşundan sonra Selçuk olarak değiştirildi. Bu nedenle “Selçuk’un eski adı Efes” demektense modern yerleşimin doğrudan eski adının Ayasuluk olduğunu söylemek daha doğrudur.

Güzelbahçe’nin Eski Adı Nedir?

Güzelbahçe’nin geçmişinde Kilizman ve Kızılbahçe adları bulunuyor.

Kilizman adı Cumhuriyet döneminde Kızılbahçe olarak değiştirildi. Kızılbahçe adı ise 6 Temmuz 1957 tarihinde Güzelbahçe oldu.

Bu yönüyle Güzelbahçe, İzmir’de yakın dönemdeki ad değişiklikleri en açık şekilde izlenebilen ilçelerden biridir.

Beydağ’ın Eski Adı Nedir?

Beydağ’ın eski adı Balyambolu’dur. Daha eski tarihî kaynaklarda ise Palaiapolis ve bunun farklı biçimleri görülür.

Balyambolu adı 1926 yılında İzmir Vilayeti Meclis-i Umumisinin kararıyla Beydağ olarak değiştirildi.

Kiraz’ın Eski Adı Nedir?

Kiraz’ın yakın dönem eski adı Keles’tir. Osmanlı döneminde Keles, Kelas ve Kilas gibi biçimler kullanıldı.

Daha eski dönemlerde Klaos, Kleos, Kilas, Koloe ve benzeri isimlerin kullanıldığı aktarılır. Keles, 1948 yılında ilçe yapılırken Kiraz adını aldı.

Bornova’nın Eski Adı Nedir?

Bornova’nın bilinen tarihî adlarından biri Birun-u Abad veya Birunabad’dır.

Bununla birlikte ismin gerçekten Farsça Birunabad’dan mı geldiği kesin değildir. Bornova adının daha eski Burunova benzeri bir biçimin değişmesiyle ortaya çıktığı görüşü de bulunur.

Balçova’nın Eski Adı Nedir?

Balçova’nın eski köy adı Ayesefit olarak aktarılır.

Daha sonra bölgenin balçıklı yapısıyla ilişkilendirilen Balçık Havi ve Balçık Ova biçimlerinin kullanıldığı, bu söyleyişin zaman içerisinde Balçova’ya dönüştüğü belirtilir.

Foça’nın Eski Adı Nedir?

Foça’nın antik adı Phokaia’dır. Phokaia, İyonya’nın önemli denizci kentlerinden biriydi.

Kentin adı zaman içerisinde dil ve söyleyiş değişiklikleriyle Foça biçimine dönüştü. Bu nedenle Phokaia-Foça bağlantısı İzmir’deki en açık tarihî ad devamlılıklarından biridir.

Bergama’nın Eski Adı Nedir?

Bergama’nın tarihî adı Pergamon’dur. Daha eski bir biçim olarak Parg-a-uma adı da çeşitli yerel tarih kaynaklarında aktarılır.

Antik metinlerde Pergamon adıyla yer alan kent, Helenistik dönemde Bergama Krallığı’nın merkezi olarak büyük önem kazandı. Bugünkü Bergama adı antik isimle açık bir dilsel devamlılık gösterir.

Karşıyaka’nın Eski Adı Kordelya mı?

Kordelya veya Cordelio, Karşıyaka ile ilişkilendirilen en ünlü tarihî adlardan biridir.

Ancak Kordelya’nın bugünkü Karşıyaka’nın resmî ve tartışmasız önceki adı olduğunu söylemek doğru değildir. Resmî kültür kaynakları da antik Kordeleion ile bugünkü Karşıyaka arasındaki bağlantının kesinlik kazanmadığını belirtir.

Bu nedenle Kordelya, Karşıyaka’nın kültürel hafızasında güçlü biçimde yaşamaya devam eden tarihî bir ad olarak değerlendirilmelidir.

Bayraklı’nın Eski Adı Smyrna mı?

Hayır. Smyrna’yı doğrudan Bayraklı ilçesinin eski adı olarak göstermek tarihsel açıdan yanıltıcıdır.

İzmir’in ilk kent yerleşimlerinden Eski Smyrna, bugünkü Bayraklı ilçesindeki Tepekule Höyüğü üzerinde bulunur. Ancak günümüzdeki Bayraklı ilçesi çok daha geniş bir idari alanı kapsar ve modern ilçe statüsünü 2008 yılında kazanmıştır.

Dolayısıyla doğru ifade “Eski Smyrna bugünkü Bayraklı sınırları içerisindedir” şeklindedir.

Torbalı’nın Eski Adı Metropolis mi?

Metropolis, Torbalı ilçesi sınırlarında bulunan önemli bir antik kenttir ancak doğrudan Torbalı’nın eski adı olarak kabul edilmemelidir.

Metropolis, Torbalı çevresinin antik dönem tarihindeki en önemli yerleşimlerden biridir. Bugünkü Torbalı merkezinin adı ve gelişimi ise daha sonraki tarihsel süreçlere aittir.

Urla’nın Eski Adı Klazomenai mi?

Hayır. Klazomenai, Urla’nın eski ilçe adı değil, Urla sınırları içerisinde yer alan antik İyon kentidir.

Urla isminin tarihî Vurla ve Urli biçimleriyle bağlantılı olduğuna ilişkin farklı anlatılar bulunuyor. İlçenin adıyla ilgili bu görüşler kesin bir tek isim zinciri oluşturmuyor.

Çeşme’nin Eski Adı Erythrai mi?

Erythrai’yi bütün Çeşme ilçesinin eski adı olarak göstermek doğru değildir.

Erythrai, günümüzde Çeşme’nin Ildırı Mahallesi çevresinde bulunan antik İyon kentidir. Çeşme merkezinin adı ise bölgede bulunan çok sayıdaki su kaynağı ve çeşmeyle ilişkilendirilir.

Antik Kent İsimleri ile İlçe İsimleri Karıştırılmamalı

İzmir’in eski isimleri araştırılırken en sık yapılan hata, günümüzde bir ilçenin sınırları içinde bulunan antik kentin adını doğrudan bütün ilçenin eski ismi olarak göstermektir.

• Smyrna, Bayraklı’nın tamamının eski adı değildir.
• Metropolis, Torbalı’nın tamamının eski adı değildir.
• Klazomenai, Urla’nın tamamının eski adı değildir.
• Erythrai, Çeşme’nin tamamının eski adı değildir.
• Teos, Seferihisar’ın tamamının eski adı değildir.
• Klaros ve Kolophon, Menderes’in tamamının eski adı değildir.
• Kyme ve Myrina, Aliağa’nın tamamının eski adı değildir.
• Hypaipa, Ödemiş’in tamamının eski adı değildir.

Bu antik kentlerin her biri bugünkü ilçe sınırları içerisinde veya yakınında bulunan tarihî yerleşimlerdir. İlçelerin bugünkü idari sınırları ise çok daha yakın dönemlerde oluşmuştur.

İzmir’de Adı Tamamen Değişen İlçeler Hangileri?

İzmir’deki bütün ilçeler tarih boyunca farklı isimlerle anılmadı. Bazı ilçelerde bugünkü ad yüzyıllardır kullanılırken bazılarında yakın tarihte açık bir isim değişikliği yaşandı.

En belirgin örnekler arasında Seydiköy’den Gaziemir’e, Nif’ten Kemalpaşa’ya, Cumaovası’ndan Menderes’e, Balyambolu’dan Beydağ’a, Keles’ten Kiraz’a ve Ayasuluk’tan Selçuk’a geçiş bulunuyor.

Güzelbahçe’de ise daha farklı bir zincir görülüyor: Kilizman adı önce Kızılbahçe’ye, ardından Güzelbahçe’ye dönüştü.

İzmir İlçelerinin Eski İsimleri Kısaca

İzmir’in 30 ilçesinin tamamı için tek bir eski isim vermek mümkün değil. Bazı ilçeler tarihî yerleşimlerin doğrudan devamı olduğu için eski isimleri oldukça açıkken, Bayraklı, Konak ve Karabağlar gibi ilçelerin bugünkü idari sınırları çok daha yakın dönemde oluştu.

İzmir’in en belirgin eski ilçe ve yerleşim adları arasında Birunabad, Seydiköy, Nif, Cumaovası, Ayasuluk, Balyambolu, Keles, Phokaia, Pergamon, Kilizman ve Kızılbahçe bulunuyor.

Smyrna, Erythrai, Klazomenai, Teos ve Metropolis gibi ünlü antik kent isimleri ise bugünkü ilçelerin tarihini anlamak açısından önemli olmakla birlikte, her durumda doğrudan modern ilçe adlarının önceki biçimleri olarak değerlendirilmemelidir.